Ο Ναός της Αφαίας στην Αίγινα

Ο ναός της Αφαίας απέχει 12 χιλιόμετρα από την πόλη της Αίγινας, στο δρόμο για την Αγία Μαρίνα. Αποτελεί τον καλύτερα διατηρημένο σήμερα στην Ελλάδα αρχαϊκό ναό και θεωρείται ως η κορυφαία δημιουργία της αρχαϊκής αρχιτεκτονικής.

Γενικές πληροφορίες

Γύρω στα 500 περίπου π.Χ., πάνω στα ερείπια παλιότερου ναού που καταστράφηκε από πυρκαγιά, χτίστηκε ο ναός της Αφαίας, που βρίσκεται στην βορειοανατολική πλευρά της Αίγινας. Οι πληροφορίες που έχουμε για τα ναό είναι ελάχιστες. Δε γνωρίζουμε ούτε τους αρχιτέκτονες, ούτε ποιος επιμελήθηκε τη γλυπτή διακόσμηση, ούτε ακόμη πόσα χρόνια χρειάστηκαν για την αποπεράτωσή του.

Η θεότητα του ιστορικού ιερού προσδιορίστηκε πρώτη φορά από μια θαυμάσια αρχαϊκή επιγραφή (περ. 550 π.Χ.) που βρέθηκε το 1901 και βρίσκεται τώρα στο μουσείο της Αίγινας: «Όταν ήταν ιερέας ο Θεοίτας, έγινε ο ναός (οίκος) για την Αφαία, και προστέθηκαν ο βωμός και το ελεφαντοστέινο άγαλμα, και ολοκληρώθηκε ο θρόνος» (Guarducci, Epigraphica 46 [1984]).

Το όνομα της Αφαίας, μιας ελάχιστα γνωστής θεάς, πιθανόν προέρχεται από το ρήμα φαίνω, δηλ. εμφανίζομαι. Συγγραφείς της ρωμαϊκής εποχής την ταύτισαν με την κρητική θεά Βριτόμαρτι ή Δίκτυννα, η οποία, σύμφωνα με το μύθο, ήταν κόρη του Δία και της Κάρμης. Η Βριτόμαρτις ή Κάρμη ήταν μια παρθένος κυνηγός που βρήκε καταφύγιο στην Αίγινα όταν την καταδίωκε ο Μίνωας. Αν και μεταγενέστερος, ο μύθος αυτός ταιριάζει θαυμάσια με τις επαφές που είχαν οι κάτοικοι του νησιού την προϊστορική περίοδο με τους Μινωίτες.

Πρότυπο της Αφαίας ήταν η Αστάρτη της Γάζας (επιρροή λόγω αποικισμού Συροπαλαιστιανιακών παραλίων από Κρήτες, απ’ το 3.100 π.Χ.). Στην ολυμπιακή θρησκεία, επειδή καλύπτεται από την αντίστοιχη Άρτεμη, υποβιβάστηκε σε ηρωίδα. Εξάλλου η Άρτεμις αποκτά ως λατρευτικά τα ονόματα: Αφαία, Λαφρία, Βριτόμαρη, Δίκτυννα.

Ιστορία

Ο νέος ναός, που καλύπτει τον προκάτοχό του, διευρύνθηκε και αναδιοργανώθηκε με νέο πρόπυλο. Το οικοδομικό πρόγραμμα πιθανόν ξεκίνησε περίπου το 510 π.Χ., αν και η κεραμεική στην επίχωση του αναλήμματος υποδηλώνει ότι οι εργασίες συνεχίζονταν μέχρι και τη δεκαετία 490-480 π.Χ.

Έχουν βρεθεί μέλη από τέσσερα σύνολα αετωματικών συνθέσεων, εκ των οποίων τα δύο εκτίθενται σήμερα στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου (αρπάχτηκαν το 1811 από τον Άγγλο Cockerell και τον Γερμανό von Hallerstein κι αργότερα πουλήθηκαν στο Λουδοβίκο Α΄ της Βαυαρίας). Φαίνεται ότι το πρώτο ζευγάρι αφαιρέθηκε, εκτέθηκε στον περίβολο και αντικαταστάθηκε σε διαφορετικές χρονιές από συνθέσεις με νέο θέμα, τους δύο Τρωικούς Πολέμους (στις δύο όψεις), που τόνιζαν τα ένδοξα κατορθώματα των απογόνων του Αιακού, ηρώων που κατάγονταν από την Αίγινα. Με βάση τις σύγχρονες ερμηνείες για αυτή την πολυδάπανη εργασία, τα νέα γλυπτά αναφέρονται στην ήττα της Αθήνας από την Αίγινα (πιθανόν το 495 π.Χ.) ή ακόμα και στη συμβολή της Αίγινας στην ήττα των Περσών στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.). Μια απογραφή της σκευής του ναού που είναι χαραγμένη σε αθηναϊκή διάλεκτο δείχνει ότι Αθηναίοι κληρούχοι συνέχισαν τη λατρεία (IG 4.39) η οποία παράκμασε τελικά τον 1ο αι. π.Χ.

Οι μετόπες του ναού λείπουν και ίσως λαφυραγωγήθηκαν κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους. Η ύπαρξη του ναού σημειώνεται από τον Παυσανία, το 2ο αι. μ.Χ. Γύρω στο 3ο αι. μ.Χ. αφαιρέθηκαν οι μεταλλικοί σύνδεσμοι που συγκρατούσαν τα αρχιτεκτονικά μέλη του ναού κι έτσι κάποια τμήματά του κατέρρευσαν.

Σχεδιαστική απεικόνιση του Ναού

Κατασκευαστική περιγραφή

Ο ναός είναι δωρικού ρυθμού, περίπτερος, με πρόναο, σηκό και οπισθόδομο. Στη στενή πλευρά έχει 6 κίονες, ενώ στη μακριά 12. Οι κίονες είναι μονολιθικοί, δηλαδή ολόκληρος ο κίονας αποτελείται από ένα ενιαίο κομμάτι μαρμάρου, ενώ οι ραβδώσεις του κάθε ενός είναι 16 αντί 20 που ήταν το σύνηθες.

Οι διαστάσεις του ναού στο στυλοβάτη είναι 13,77Χ28,81 και είναι κατασκευασμένος από τοπικό πωρόλιθο. Για την πρόσβαση στο ναό κατασκευάστηκε κεκλιμένο επίπεδο (αναβάθρα, ράμπα) στην ανατολική πλευρά, που κατέληγε στο ύψος του δεύτερου αναβαθμού (σκαλοπατιού) της κρηπίδας. Με τη λύση αυτή φαινόταν να διαγράφεται στην πρόσοψη του κτηρίου ολόκληρος ο τρίτος αναβαθμός.

Στο εσωτερικό του ναού, στο σηκό, ο οποίος χωρίζεται σε τρία κλίτη, φυλασσόταν το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς, για την προστασία του οποίου προστέθηκαν κιγκλιδώματα τόσο στο ναό όσο και στον οπισθόδομο.

Στον περίβολο, τώρα, του ναού, στα ανατολικά της πύλης, υπάρχει ένα συγκρότημα λουτρών που χρονολογείται στον 3ο π.Χ. αιώνα. Ένα τμήμα του προγενέστερου περιβόλου είναι ορατό σε μια τριγωνική τομή στη βόρεια πλευρά του ναού. Ο ακατέργαστος κυκλικός τοίχος που προεξέχει κάτω από τη δυτική πλευρά ανήκει στη φάση ανέγερσης του ναού, και τάφηκε μόλις ολοκληρώθηκε.

Ο ναός της Αφαίας υπήρξε πρωτοποριακό αρχιτεκτονικό δημιούργημα για την εποχή του και πιστεύεται ότι αποτέλεσε το ναό-πρότυπο για τους αρχιτέκτονες του Παρθενώνα, Ικτίνο και Καλλικράτη.

Δυτικό αέτωμα Ναού Αφαίας

(Γλυπτοθήκη του Μονάχου)

Οπωσδήποτε αξίζει μια επίσκεψη στο ναό της Αφαίας στην Αίγινα, που είναι προτιμότερο να προγραμματιστεί πρωί, ώστε να δείτε και το μουσείο του χώρου που ανοίγει καθορισμένες πρωινές ώρες.

Μπορείτε όμως επίσης να επισκεφθείτε και τον αρχαιολογικό χώρο της Κολώνας, έναν οικισμό με συνεχή κατοίκηση από τα προϊστορικά κιόλας χρόνια, που μαζί με την Αφαία αποτελούν τους δύο κυριώτερους αρχαιολογικούς προορισμούς του όμορφου αυτού νησιού του Σαρωνικού.